Gösterişçi Dindarlıktan Dinî Olgunluğa: Kavramsal Çerçeve ve Tipoloji
Murat Çinici iD
Bayburt University, Türkiye
AbstractÖzet
This article reinterprets the Qur’anic concept of shirk (associating partners with God) through the lenses of psychology and sociology of religion. While the traditional meaning of mushrik denotes one who believes in multiple deities, the study employs the term analytically to describe a religious identity that fails to fully internalize the principle of tawḥīd. The main axis of the analysis is the typological distinction between performative, externally oriented religiosity and the religiosity of the mature believer, a framework developed in Çinici's (2019) thesis. These two types reflect the contrast between extrinsic religiosity, shaped by social validation, and intrinsic religiosity, grounded in spiritual internalization. The article first defines shirk from theological and psychosocial perspectives and then outlines the key features of each believer type. Their implications at the personal and collective levels are explored under the subtopics of symbolism and anthropomorphism, with supporting examples drawn from contemporary literature in the psychology and sociology of religion. The study situates shirk not only in its Qur’anic context but also within contemporary theoretical paradigms of religious maturity, extrinsic-intrinsic faith orientation, and symbolic representation. In conclusion, the paper emphasizes that the distinction between performative religiosity and religious maturity is essential for understanding both individual spiritual fulfillment and broader social cohesion.
Keywords: Psychology of Religion, Religious Typology, Intrinsic Religiosity, Anthropomorphism, Symbolic Cognition.
Bu makale, Kur'an'daki şirk (Allah'a ortak koşma) kavramını din psikolojisi ve din sosyolojisi merceğiyle yeniden yorumlamaktadır. Müşrikin geleneksel anlamı birden çok tanrıya inanan kişiyi ifade ederken, çalışmada bu kavram, tevhit ilkesini tam olarak içselleştirememiş bir dinî kimliği tanımlamak için analitik düzeyde kullanılmaktadır. Analizin ana ekseni, gösterişe dayalı dışsal dindarlık ile olgun dindarlık arasındaki tipolojik ayrımı oluşturmaktadır; bu çerçeve, Çinici'nin (2019) tezinde geliştirilmiştir. Bu iki tip, toplumsal onayla şekillenen dışsal dindarlık ile manevi içselleştirmeye dayanan içsel dindarlık arasındaki karşıtlığı yansıtmaktadır. Makale, şirki önce teolojik ve psikososyal açılardan tanımlamakta, ardından her bir dindar tipinin temel özelliklerini ortaya koymaktadır. Bu tiplerin bireysel ve toplumsal düzeydeki yansımaları, sembolizm ve antropomorfizm alt başlıkları altında, din psikolojisi ve din sosyolojisindeki güncel literatürden destekleyici örneklerle incelenmektedir. Çalışma, şirk olgusunu yalnızca Kur'an'daki bağlamıyla değil, aynı zamanda dinî olgunluk, dışsal-içsel inanç yönelimi ve sembolik temsil gibi çağdaş kuramsal paradigmalar içinde de konumlandırmaktadır. Sonuç olarak, makalede gösterişçi dindarlık ile dinî olgunluk arasındaki ayrımın hem bireysel manevi tatmini hem de daha geniş toplumsal uyumu anlamak açısından temel önem taşıdığı vurgulanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Din Psikolojisi, Dinî Tipoloji, İçsel Dindarlık, Antropomorfizm, Sembolik Biliş.
ReceivedGeliş: 11 Oct 202511 Eki 2025 · AcceptedKabul: 23 Jan 202623 Oca 2026 · PublishedYayın: 30 Mar 202630 Mar 2026
How to citeAtıf
Çinici, M. (2026). From performative religiosity to religious maturity: A conceptual framework and typology. Research on the Psychology of Religion, 1(1), 66–77.